Hacı Mustafa Hayri Öğüt (k.s.) Efendi Hazretleri (1895-1979)
Son dönemde yaşamış evliyadandır. Türbe-i şerifleri Trabzon'un Akçaabat ilçesinde bulunan, aslen Malatyalı Hacı Mustafa Hayri Öğüt Hazretlerini tanımaya hazır mısınız?
Mustafa Hayri Efendi, zâhir ve bâtın ilimlerinde yetişmiş ve insan yetiştirebilen, kadr-i yüce bir zât idi. Bu yönünü maharetle gizleyen bir tevazu sahibiydi. Öyle ki kendisini halktan biri gibi gösterir ve şu sözü sık sık söylerdi:
“İsteseydim doğu-batı bütün dünya bizi tanırdı. Ama biz Allah'ın Settâr ismine büründük. Kendimizi gizledik.”
Muhterem Efendi Hazretleri, tasavvufu söz ve şekilden ibaret görmemiş; aşk, mânâ ve Resûlullah'ın (s.a.s.) yoluna uygun bir yaşayışla yaşamış ve yaşatmıştır.
Nesli
Hacı Mustafa Hayri Öğüt kaddesallâhu sırruh Hazretleri, hem anne hem de baba tarafından seyyid olup Abdülkâdir Geylânî kaddesallâhu sırruh Hazretlerinin oğlu Sâlih'in soyundan ve 33. göbekten torunlarındandır.
Tahsil Hayatı
İlk tahsilini Malatya'da tamamlar. Daha sonra eniştesi Hâfız Nâfiz Bey'in himayesinde İstanbul'a gider. İstanbul'da Rüşdiye'ye (Osmanlı'da ortaöğretim seviyesinde bir okul) yazdırılır.
Rüştiyeyi bitirdikten sonra Harbiye'ye devam eder. Subay olmasına altı ay kala I. Dünya Savaşı patlak verir. Bu savaşta kendisine harita memurluğu görevi verilir. Bu görevi sırasında harple ilgili bazı evrakları Medine-i Münevvere'ye ulaştırma vazifesi kendisine verilir. Bu tehlikeli görev sırasında esir düştüğü, iki kez ölüm tehlikesi atlattığı hâlde sağ salim Medine'ye varır.
Peygamber Efendimiz'in (s.a.s.) âşığı olan Mustafa Hayri Efendi, pek çok kez yüce ceddi Resûlullah'ı (s.a.s.) ziyaretle şereflenmiş, bu ziyaretlerinde iki cihan serverini (aleyhissalâtü vesselâm) görmekle müşerref olduğunu şu sözleriyle ifade etmiştir:
“Güneşin ziyası, O'nun yanında çok sönük kalırdı.”
Tasavvufa Girişi
Hacı Mustafa Hayri Efendi kaddesallâhu sırruh Hazretleri, Kadirî tarikatına intisabını şöyle anlatırlarmış:
“Bir gece rüyamda kendimi büyük bir dağın üzerinde gördüm. Bakıyorum, paşa rütbesinde bir zât var, halk başına toplanmış. O cemaatin içinde bir de mülâzım (asker) var. Ben de silahlı bir askerim. Kendisini seyrediyorum. Sabah kalktım, bu rüyamdan çok etkilendim. Bizim Malatya'da herkesin saygı gösterdiği, sevilen ve sayılan Malatya şeyhlerinden Şeyh Mehmet Efendi'ye gittim. Ona rüyamı anlattım. O da ‘Hayri Bey! O gördüğün paşa rütbesinde büyük bir evliya.’ dedi. Ben elbisesini, sarığını, hatta omzundaki o zamanın tabiriyle apoletlerini anlatınca ‘O gördüğün siyahlık da teze işaret, tez zamanda o zât ile karşılaşacaksın ve ondan himmet alacaksın.’ dedi.”
Hacı Muhammed Efendi Hazretleri, şeyhi Hacı Ömer Hüdâî Köğengi Hazretlerinden aldığı mânevî bir emirle Medine-i Münevvere'ye gider. Peygamberimiz'in (s.a.s.) Ravza-i Mutahharası'nda mücavir olarak kalır. Kabri şeriflerine yedi yıl hizmet etmiştir. Bu hizmeti tamamladıktan sonra Hz. Peygamberimiz (s.a.s.), mânevî âlemde Gavsü'l-A'zam Pîr Abdülkâdir Geylânî (k.s.) Hazretlerine şu şekilde emir verir:
“Halifen Hacı Muhammed'i Malatya'ya gönder. Orada benim neslimden Hayri'yi irşad etsin.”
Bu emir üzerine Hacı Muhammed Kürkî (k.s.) Malatya'ya teşrif etmişlerdir.
Hayri Baba, kısa zamanda aldığı mânevî eğitimle çok mesafe alır. Şeyhi Muhammed Kürkî'nin hizmetinde bulunur. Onun mânevî kandiliyle birlikte birçok insanın da gönül ışıklarını yakarlar.
“Aradan sekiz on gün kadar bir vakit geçti. Bir de baktım, camide imamın arkasında benim rüyamda gördüğüm zât namaz kılıyor. Ben de aynı cemaatteyim. O zâta bakıp süzüyorum. Rüyamda gördüklerimin hepsi tamam, sadece omzunda paşa apoletleri yok. Ben de geriden bakıyorum. Hoş beş, hâl hatır sorma devam ediyordu. Sanki benimle uzun zamandır tanışıyormuş gibi ruhî bir yakınlık ve tebessümle birbirimizi süzüyorduk. Kendisini çok sevdim.
Akşam oldu. Bizim evde Malatya'nın şeyhleri, dervişleri, Hacı Muhammed Efendi kaddesallâhu sırruh Hazretlerini tanıyan hacılar geldiler. Tanışıp konuşup sohbet ettikten sonra muazzam bir Hatm-i Kadirî yapıldı. Gelen Malatyalı misafirler hoşnut ve neşeli olarak dağıldılar. Evde kıymetli misafirim Hacı Muhammed Efendi kaddesallâhu sırruh Hazretleri ile ben yalnız kaldım. Konuşmamız esnasında sözü dolaştırıp kendisinden inâbe almama getiriyordu. Ben de ‘Efendim, benim intisabım var. Bana himmet, dua buyurun.’ diyordum. O yine sohbeti, konuşmayı kendisinden inâbe almama getiriyor, ben de intisabım olduğunu söylüyor ve kendisinden inâbe almamakta direniyordum.”
“Derken vakit çok geçti. Ara sıra gözümü yumup dalıyorum. Her dalışımda bakıyorum ki bu zâtın kalbinden bir yol açılıyor. O yol uzana uzana Sevgili Peygamberimiz Hazreti Muhammed Mustafa sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimize varıyor ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimizden bir asker, elinde bir parça evrakla bu zâta geliyor. Bu zâttan da bir şeyler alıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Efendimize götürüyor. Her ikisinin arasında bir posta veya mânevî bir evrak memuru gibi bir askerin gidip geldiğini her dalışımda görüyorum. Gözümü açıyorum, bir şey yok. Gözümü yumup kalbime baktığım zaman yukarıda izah ettiğim o yüksek mânevî hâli görüyordum.”
“Bana ‘Benim âdetimdir, haydi vakit geçti, tesbih namazı kılalım.’ dedi. Namaza kalktık. Birinci rekâtta bana öyle bir mânevî çarpma oldu ki az kalsın yıkılacaktım. Kendimi toparladım. İkinci rekâtta yine aynı hâl, yani bana ruhen dokunma oldu. Fakat birinci rekâttaki gibi pek şiddetli olmadı. Onu çabuk geçirdim.
Namazı tamamlayınca bana ‘Geç karşıma, sana tesbih tarifinde bulunacağım. On iki tarikattan mezuniyetim var. Hangi tarikattan istersen ondan tarif edebilirim.’ dedi. Ben de ‘Efendim, çocukluğumdan beri Şeyh Abdülkâdir Geylânî (k.s.) Hazretlerini çok severim, ona karşı çok saygım var. Onun tarikatından, Kadirî dersini tarif buyurun.’ dedim. O da bana Kadirî tarikatını tarif etti. Tarif etme işini bitirince bana ‘Ben zaten Medine-i Münevvere'den Şeyh Abdülkâdir Geylânî (k.s.) Hazretlerinin emr-i şerifi üzerine geldim.’ dedi.”
Hacı Mustafa Hayri Efendi (k.s.), canla başla mürşidinin hizmetine koyulur. O yüce zâtın pek çok duasına, iltifatına ve himmetine mazhar olur.
Mustafa Hayri Efendi Hazretleri, mürşidiyle birçok yolculuk yapmış, şehir şehir, köy köy, kasaba kasaba gezerek Hakk yolunun inceliklerini insanlara anlatmışlardır.
Şeyhinin Mustafa Hayri Efendi'ye Olan Sevgisi
“Şeyh Hacı Muhammed Efendi (k.s.) Hazretlerinin yaşlı, kıdemli ve ileri derecedeki müritleri, ‘Hacı Muhammed Efendi Hazretleri niçin bu genç Hayri Bey'le bu kadar ilgileniyor, meşgul oluyor?’ diyerek bulunduğumuz yeri öğrenip gelmişler. Benim Malatya'da olduğum bir zaman, Hacı Muhammed Efendi Hazretlerine gelip bunun sebebini sormuşlar. O da ‘Bu genç Hayri ile neden bu kadar ilgilendiğimi kendisi gelince soralım.’ demiş.
Ben dergâha gelince şeyhim Hacı Muhammed Efendi Hazretleri bana yolda gelirken nasıl dua yaptığımı sordu. Ben de ‘Yolda Cenâb-ı Hakk'a, “Yâ Rabbi, Senin rızanı tahsil için bu sevgili kuluna ve evliyana hizmet ediyorum. Bu hizmetim esnasında ayağıma batan kumların, dikenlerin, taşların adedince Ümmet-i Muhammed'i affet.” diye dua ettim.’ dediğimde Hacı Muhammed Efendi Hazretleri onların yüzüne baktı ve ‘Ben Hayri'yi niçin seviyormuşum, anladınız mı?’ gibi bir ifade kullandı.”
Mustafa Hayri Efendi Hazretleri, mürşidinin 1929 yılındaki vefatından kendi vefatına (1979) kadar Kutbü'l-Aktablık görevini yürütmüştür.
Günlerden bir gün, Hayri Efendi dairede çalışmakta iken kulağında Hacı Muhammed Efendi Hazretlerinin sesi yankılanır:
“Hayri! Acele gel!”
Hemen bir taksiye biner, Elazığ'ın yolunu tutar. Vardığında efendisi Şeyh Hacı Muhammed Efendi'nin ağır şekilde hasta olduğunu görür. Mustafa Hayri Efendi Hazretleri şöyle anlatır:
“Efendimin ilk sözü şu oldu:
‘Sana vasiyetim var. Ümmet-i Muhammed için canını feda edeceksin. Onlara daima tavsiyede bulunacaksın. Kelime-i Tevhid'in yolundan asla ayrılmayıp bu nurlu yolumuzu devam ettireceksin. Evlat! Bundan böyle sana on iki tarikattan icazet veriyorum. Senin vesilenle bu tarik neşv ü nema bulur. İleride çok halifen olur. Hz. Allah (c.c.) onları da feyziyâb eyle!’
Bazı önemli nasihatlerden sonra beni yolcu eyledi. Malatya'ya döndüm, vazifeme devam ederken vefat haberi ulaştı.”
Hacı Mustafa Hayri Efendi hemen Elazığ'ın Köğenk köyüne gelir. Canından kıymetli şeyhinin mezarını hazırlar.
Şeyhi Hacı Muhammed Efendi Hazretlerinin vefatından sonra iyiliği teşvik etme, kötülükten alıkoyma vazifesini yürütmeye başlar. Yaptığı bu nasihatlerle çevresindeki yüzlerce, binlerce insan kötü davranışlarını bırakıp temiz bir yaşantıya adım atar.
1960 yılında Ankara'ya, 1965 yılında ise İstanbul'a yerleşir.
İrşat Faaliyetleri
İnsanüstü sıkıntılar görmesine rağmen bir an olsun ders vermekten, halka-i zikir kurmaktan geri kalmamıştır. Eşi Bedriye Hanım'ı kaybetmiş, çocukları öksüz kalmış, maddî sıkıntıları son haddine varmış; ama yine de Rabbine, Resûlüne, Pirine ve şeyhine sadık kalmıştır. Ümmet-i Muhammed'in (s.a.s.) sıhhat ve selameti, İslâm'ın bidat ve hurafelerden muhafazası için göğüs germiş; malından, canından fedakârlık yaparak Dîn-i İslâm-ı Mübîn'e hizmet etmiştir.
Kayseri, İstanbul, Ankara, Kars, Isparta, Trabzon, Konya ve kısaca şarkta ve garpta sayılamayacak kadar çok ihvanı olmuş, ders halkaları kurulmuştur. Yani cihanşümul bir mürşid-i kâmildir.
Kendisi için “Sarp kayalıklarda gül yetiştiren, bakırlardan altın, taşlardan elmas yapan GÖNÜL MİMARI…” demek tam yerindedir.
Halifesi Zülcenâheyn Abdullah Demircioğlu Efendi Hazretlerinin Dilinden
“Benim kendisiyle tabii ki bir 9-10 senelik beraberliğim oldu. Sosyal yönü itibarıyla çok faaldi. Babacan bir tavrı vardı. Ahlakı yüksek idi. Herkesi rahmetle, merhametle, şefkatle kucaklardı. Kendisini ziyaret edenlere ölçüler içerisinde İslâmiyet için yardımcı olurdu. Nazikti, kimseyi kırmazdı. Kimsenin incinmesini istemezdi. Böyle, sosyal yönü çok genişti. Yani Peygamberimizin (s.a.s.) hayatını aynen yansıtan, onun ahlakı ile bezenmiş yüce bir şahsiyetti.”
“Genel olarak onun bir hâli vardı. Kendisini ziyaret edenlerde bir dalma hâli olurdu. Ben anlardım ki o dalma hâlinde olan kişilerin kalplerini mânevî gözle bir tarassut ederdi. Yani onların içlerini okurdu. Evet, ‘Evliyanın yanında kalbini tut, ilim sahibinin yanında da dilini tut!’ O, öyle yapardı. Kendisini ziyaret edenlerin gönülleri hemen ona akardı. Sevgiyle, muhabbetle…”
“Hâlisiyye kolunun ehemmiyetinden, öneminden, nasıl kurulduğundan bilgiler verirdi. Tatminkâr ve doyurucuydu. Zamanın Kutbü'l-Aktabı olduğunu ‘Biz isteseydik bütün dünyaya kendimizi duyururduk. Ama biz sır olarak kalmayı arzu ettik.’ diyordu. Zaten fazla çok konuşmazdı. Az söz, öz mânâ ifade eder.”
Tasavvufî Görüşlerinden Bir Demet
“Bu iş kılık kıyafetle olmaz. Allah'ın (c.c.) nurunu elbisede aramayın.” buyururdu. Kendisi de halktan farklı giyinmezdi. Keramet konusunda çok hassastı.
“Bir doğruluk, bin kerametten üstündür. Bin keramet insana bir hasene/sevap yazdırmaz ama bir doğruluk sayısız sevap kazandırır.”
Yine, “Bu yolda bin menzil vardır, ilki keramettir.” buyururdu.
Kendisinden her zaman sayısız kerametler zuhur ettiği hâlde O, bunları şöyle değerlendirirdi:
“Emir olunduğum gibi icra ederim, her şeye hâkim olan Allah'tır.”
Bir gün buyurdu ki:
“Ben ömrüm boyunca kimi aradım, bilir misiniz? Vazifemi devredeceğim İnsan-ı Kâmil'i aradım.”
Orada hazır bulunan müridân sordular:
“Efendim, peki ya biz ne oluyoruz?”
Mustafa Hayri Efendi Hazretleri buyurdu ki:
“Ben O'nu ararken siz de arada irşâd oluyorsunuz.”
“Haseben ve neseben bütün evlatlarıma on iki tarikattan ders vermeye ve halka-i zikir yaptırmaya, halkı ikaz ve irşad etmeye Hazreti Resûl-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizden izin aldım.” buyururdu.
Çok mütevazı idi. Yaşlılık döneminde dahi misafirlerine kendisi hizmet eder, tasavvufî hayatı ve yaşayışıyla kalplere işlerdi.
“Evladım, toprak olarak kimse kimseden üstün değildir.”
Her anı Allah'ı (c.c.) zikirle geçerdi. Mânevî hâllerini maharetle gizler ve “Hz. Allah'ın (c.c.) Settâr ismine büründüm.” buyururlardı. Halk içinde Hakk (c.c.) ile olmayı telkin ederdi.
Ahlakı son derece yumuşaktı. Uzaktan baktığında sert mizaçlı, celâl meşrep bir insan zannedilirdi; ama yanına sokuldukça, onunla oldukça şefkatli, pamuk yığını gibi, şeker bir adam olduğu anlaşılırdı. Hiç kaba davranışı yoktu. Çok nezaket ehli olması münasebetiyle hassastı; küçük büyük ayırt etmez, herkese hassas davranırdı. İnsanlara bir şeyler anlatabilmek için kendine has ilâhî bir ölçüsü vardı.
“İnsanlarla bütünleşmek, ters düşmemek için onlardan biri gibi olacaksın ki adam seni kabul etsin. Farklı kılık kıyafetlerle toplumun içine girersen o insan seni dinler mi? Seninle beraber olur mu? Sana ona göre not verirler.”
Böylece nice sarhoşları, kumarbazları yola getirmiştir. Sokaktan perişan kılıklı garipleri evine getirir, onlara ikramlarda bulunur, gönüllerini hoş ederdi.
Mustafa Hayri Hazretleri, insanlara hem nimetleri müjdeliyor hem de hataların karşılıksız bırakılmayacağını, yaptıklarının karşılığında bir cezai müeyyide olacağını hatırlatıyordu.
Toplumda dünya hayatının terk edilemeyeceğini söylerdi:
“Evladım, hiçbir insan, hele hele Müslüman, dünyayı arkasına atıp terk edemez. İndallah'ta vebal altında kalır. İnsan çoluk çocuğunun rızkını kazanmakla, etrafına hizmet etmekle mükelleftir. Eğer yokluğundan dolayı sulbünden gelen insan yanlış yaparsa bunun hesabını veremez. O bakımdan insanların etrafına maddî bakımdan faydalı olmaları gerekir. Bir eliniz yârda, bir eliniz kârda olacak. Kalbinize maddeyi koymayacaksınız.”
Dünyanın, imtihan ölçülerine göre dizayn edilmiş bir yer, yani bir imtihan sahası olduğunu söylerdi.
O'nun (k.s.) hayatı ciltlere sığmaz. Hulâsa, yüce ceddi Kâinatın Efendisi'nin (s.a.s.) ahlakı kendisinde kemaliyle tecelli etmişti.
Halifesi Zü'l-Cenâheyn eş-Şeyh es-Seyyid Abdullah Trabzonî (Demircioğlu) Efendi Hazretleri, mürşidi eş-Şeyh es-Seyyid Hacı Mustafa Hayri Baba Hazretlerinin bu mukaddes yolunu ve nefesini Belçika'ya taşımıştır. Dergâh, medrese ve cami ekseninde pek çok ülkede irşat görevine devam etmektedir.
Vefatı
Her anı kutsal, çile dolu, hizmet dolu, ibadet dolu, sevgi dolu 84 senelik ömrün sonunda, 17 Eylül 1979 Pazartesi günü saat 10.30'da Suadiye'deki evinde Hakk'a yürüdü. Ardında binlerce derviş, ser-zâkir, nâib, nekîb ve yukarıda isimleri zikredilen çok kıymetli halifeler bırakarak vazifesini tamamlamıştır.
Son sözü:
“Allahümmeğfir lî verhamnî ve elhıknî bi'r-refîki'l-a'lâ.”
“Allah'ım, beni affet, bana merhamet et ve beni en yüce makama ulaştır.”
Kabri şerifleri, Trabzon'un Akçaabat ilçesinde Şehitlik Tepesi'ndeki türbesindedir. Ziyaret edilmekte, feyiz ve bereketlerine kavuşulmaktadır.
Ruhu şad olsun, himmeti hazır olsun.
Allah (c.c.) sırrının kudsiyetini artırsın.
Şefaati cümlemizin üzerine olsun.
Esas kabri, sevenlerinin gönüllerindedir.
Rahmetullâhi aleyh…
